3. Korsvegane

Men å trenge ut i den ville naturen var ei farleg sak. Utanfor dei små flekkane med folkebusetting var både Norge og andre land ei stor villmark, gjerne fylt med tett skog, der det var fullt av farer, både ville dyr, fredlause menneske og alle slags andre skapningar som var like verkelege for folk, som drakar, basiliskar, tussar, troll og andre vette som ingen tvilte på eksistensen av. Langs kysten var det også mengder av farer, frå alle slags udyr i sjøen til forræderiske vindar, klippar og skjer, som kunne føre til forlis og død. Ingen reiste om natta, korkje på land eller sjø, men måtte finne ein trygg stad for natta.

Dei heilage stadane, som var verna av kloster, kyrkjer og helgenrelikviar, låg som små øyar i eit uendeleg hav av skog, utmark og hav der det krydde av både synlege og usynlege farer, og menneska kunne vere like farlege som dyr. Vi må også tenke oss eit landskap utan fugleperspektiv og kart, der den livsviktige, trygge vegen var berre ein tynn, tynn tråd, bokstavleg tala den smale sti.

Dersom vi tek oss tid til å leite etter spor, vil vi gradvis finne ei mengde spor etter eit kommunikasjonsnettverk som er langt større og vidare enn det som i dag er den offisielle Pilegrimsleia. Eg synes at dette nettverket like gjerne kunne heite Olavsvegen eller Korsvegen, for å bruke dei to mest karakteristiske trekka. Vi kan sjå vegen til St. Olav som ein parallell til Jakobsvegen gjennom Frankrike og Nord–Spania til Santiago de Compostella.

I samband med sjøvegen har eg alt nemnt korsnamn, som Korsnes og Korshamn. Disse namna finn vi også svært mange av i innlandet, gjerne knytta til stader der elvar skulle kryssast, og der vegar delte eller samla seg. Kileskilt og kilekors finnes. Den sørlege vegen frå Götaland og Vermland kom i Norge over Eidskogen, og her sto Olavskrossen med ei Olavskjelde ved sidan av, i tillegg til sælehus og kyrkje. På Elverum har vi Korsbakken ved den gamle fergestaden over Glåma, og to kyrkjer tett attmed. Her møttest fleire vegar sørfrå og austfrå, og i Trysil har vi namn som Munkesjøen, Munksjåberget, Munkbettsetra, Pilgrimsstad og Pilgrimsåsen. Herifrå gikk vegen oppover Østerdalen til Åmot der vi har Pilegrimsskjæret, til kaupangen på Koppang, til Åkre i Rendalen der vi har Pilgrimssteinen som markerer halvvegs mellom Oslo og Nidaros.

Etter mitt syn viser svært mange, kanskje alle, av dei gamle korsnamna at det var reist kors her i mellomalderen. Dei aller fleste var av tre, og måtte fornyast med jamne mellomrom. Nokre stader har vi ein kontinuerleg tradisjon heilt opp til 17–1800–talet, eller like til vår tid, som på Stiklestad, der det vart seinare vart reist varige steinstøtter. Dessverre er det gjort lite systematisk forsking på disse tradisjonane, men det finst eit rikt lokalt tradisjonsmateriale.

Langs vegane har vi også eit ukjent tal med Olavskjelder som gir godt drikkevatn, men forskingssituasjonen er dessverre nokså lik korstradisjonen.

Vi veit også at kongefamiliane fleire gonger reist på pilgrimsferd i Nidaros, som Magnus Eriksson i 1350, i kjølvatnet av Svartedauden sine herjingar. Den seinare helgenen Birgitta av Vadstena var her i 1340, og dei som ikkje hadde tid eller lyst, kunne leige ein pilegrim til å reise for seg. Dronning Margrete den første gjorde det verkeleg kongeleg: I 1411 gav ho ein enorm sum pengar til klostra i Sorø og Esrum for å sende ut pilegrimar til heile 44 valfartsstader over heile den kristne verda, frå Jerusalem og Betlehem i aust, Santiago i vest, Roma og til St. Olav i nord.

Mange av disse var nok profesjonelle pilegrimar, for kjenner ein del personar som hadde reist så mange stader at dei måtte ha reist store delar av livet. Vi har til dømes ein gravstein frå klosteret i Sorø som kanskje er lagt over ein av Margrete sine vikar–pilegrimar. Det er Jonas, abbedens tjenar, som ifølge innskrifta var to gonger i Jerusalem, tre gonger i Roma og ein gong i Santiago. Jonas er avbilda som pilegrim med stav og taske. Skjellet viser nok til reisa til Santiago, medan dei to palmegreinene truleg symboliserer dei to reisene til Jerusalem.

Ein sannsynleg pilegrimsgravstein har vi også her i Trondheim, ein stein lagt over ein riddar som i våpenskjoldet sitt ber eit lokkbeger og ei palmegrein, eit symbol på at han hadde vore i Jerusalem.

3. Korsvegane