4. Kva skjedde i Nidaros når pilegrimane kom hit?

Dei aller fleste pilegrimane må ha prøvd å legge opp reisa slik at dei kom til Nidaros i tide til å få oppleve Olsok. Sånn sett var slaget på Stiklestad lagt på det best tenkelege tidspunktet på året. Vegane over fjellet måtte bli snøfrie før det gjekk an å ta seg fram til fots, og dei vegfarande frå både Sverige, Sør–Norge og lenger unna måtte også kunne kome seg heimatt i tide før snøen på nytt stengde fjellovergangane. For dei sjøreisande var det også ei god årstid, med få stormar og stor sjanse for god seglingsvér.

Pilegrimane sørfrå kom landevegen over Byåsen, og den staden dei fekk det første synet av byen og domkyrkja bar namnet Feginsbrekka eller "gledesbakken", det same namnet som vi kjenner frå Jerusalem, Roma og Santiago. Vi må tru at Feginsbrekka var markert på ein eller annan måte med eit kors, eit lite kapell, eit bønehus eller liknande.

Deretter gjekk folkevegen forbi kong Sverres Borg høgt på ein klippe over vegen, og som Sverre sjølv kalla Sion. Den prestelærde Sverre kjende sjølvsagt Davidssalmane, og i salme 48 finn vi ei av referansene: "Stor er Herren og høglova i vår Guds by, på hans heilage fjell. Fagert ris det, ein fagnad for all jordi er Sions fjell, utkanten av nordheimen, byen åt den store kongen. Gud er i borgene der, han hev synt at han er eit fast vern".

På denne tida var det meste ved Nidaros det nordlegaste i verda, se Mappa mundi, og det var utan tvil ein klar symbolikk i dette som dei fleste var klar over: Med all respekt for folket i Nord–Norge: på 11–1200–talet var Nidaros det nordlegaste kristne sentrum i Europa, eit bolverk mot dei truande og farlege kreftene som lurte ved kanten av den kjende verda, slik vi også har sett det på kart i samtida.

Frå toppen av Steinberget fekk pilegrimsfølget eit nærare overblikk over byen. Forbi det smale Nidareidet, der erkebiskopen hadde bygd ein forsvarsverk av jordvollar, låg åkrane på Kalvskinnet. Lengst mot aust på Nidarneset, i ei stripe langs elva, låg den vesle byen, og over dei lave tømmerhusa reiste det seg ei 8–10 steinkyrkjer, frå Margaretakyrkja nede ved Brattøra til domkyrkja på det høgaste punktet lengst mot sør. Men pilegrimane ville også sett eit kloster på Nidarholmen nord for byen, eit kloster på Bakke aust for byen og eit kloster på Helgeseter sør for byen. Saman med borga Sion, som dei hadde i ryggen, utgjorde desse klostera eit åndeleg forsvarsverk for Nidaros, plassert i landskapet slik at dei danna ei korsform orientert etter dei fire himmelretningane.

Slike åndelege forsvarsverk kjenner vi også frå andre land. Vi kan definerte dei med begrepet "kyrkjelandskap". I engelske byar kan vi finne kyrkjer som er plasserte i korsform, og ved store franske kloster kan vi finne kyrkjer og kapell som er plasserte slik at dei og ikkje minst deira dedikasjonehelgenar dannar eit landskap i den kristne kosmologien, som vart brukt ved rituelle vandringar eller prosesjonar. Ved italienske byar kan vi finne at dei også var verna av usynlege murar utanfor dei synlege bymurane, i form av helgenar som var gravlagde nær bymurane. I det helgenfattige nord finn vi ikkje heile helgengraver, men altså kloster med relikviar, munkar og nonner som danna ein "bønnering" rundt byen, i tillegg til dei fysiske forsvarsverka mot vest.

Dei som kom sjøvegen til Trondheim vart møtt først av Laurentiusklostret på Munkholmen, og deretter av det store korset som sto ytterst på Brattøra, ved innløpet til hamna i nedre del av Nidelva, klare symbol på at dei kom til eit kristent sentrum, og på det høgaste punktet i byen trona erkebiskopens katedral, synleg på land avstand.

Ved ankomsten til sjølve byen måtte dei reisande finne eit herberge for den tida dei skulle bli her, som kunne vere fleire veker. Ein del, i alle fall dei som var sjuke eller handicappa, fekk nok plass i Mariahospitalet som låg ein stad nær ved Domkyrkja, og som er omtalt omkring 1180.

Det er sterkt omdiskutert kor mange pilegrimar og andre reisande som eigentleg kom til Nidaros i løpet av ein sommar. Realistisk sett, på bakgrunn av kor mange som kunne reise hit på skip og til fots, og som skulle ha tak over hovudet og mat og drikke, kan vi tenke oss at byen sitt folketak vart dobla, altså at det kom 2–3000 menneske hit både frå nær og fjern. For samtida måtte likevel ei dobling av folketalet oppfattast som ei enorm folkesamling, og skape trengsel over alt i den vesle byen.

Målet og midtpunktet for alle pilegrimar var Nidarosdomen med Oktogonen, som sto over høgaltaret med St. Olavs skrin. Oktogon betyr åttekant, se avbildninga av planen, og etter tradisjonen står høgaltaret enno i dag på den staden der Olav låg gravlagt i eitt år og fem dagar. Her finn vi også parallellar til Gravkyrkja i Jerusalem, ved at Jesu gravkammer var innbygd i ein liten, sannsynlegvis åttekanta bygning som var midtpunktet i ein stor rotunde med utstikkande små kapell til tre kantar.

Oktogonen her i Trondheim er planlagt av erkebiskop Øystein, som var godt orientert i både historie og samtid, og det kan vere liten tvil om at siktemålet var å skape ein imitasjon av Kristi Gravkyrkje i Jerusalem, kanskje saman med europeiske etterlikningar av denne.

Inne i katedralen kunne pilegrimane gå heilt fram til sjølve Olavskrinet, målet for reise, og be, vake og følgje dei mange messene og tidebønene.

Det fanst også fleire Kristus–assosiasjonar i domkyrkja. Først må vi huske at domkyrkja var ei Kristkyrkje, ikkje ei Olavskyrkje. I Domkyrkja fanst det også frå midten av 1100–talet to svært viktige Kristusrelikviar. Den eine var ein splint av Kristi kors som Sigurd Jorsalfar hadde fått i Jerusalem, og som etter kvart kom til domkyrkja her på 1130–talet. I 1165 kom også "Fingergullet" til Nidaros, ein gullring som innheldt nokre dropar av Kristi blod, og som fikk si eiga messe der Fingergullofficiet ble sunget. Dette var svært sjeldne relikviar på denne tid, og var nok også ei viktig tiltrekningskraft for mange. Dessutan var dei heilt klart viktig for teologane av knytte Olav og Kristus så tett saman som råd var. På eit meir spissfindig teologisk plan, som kanskje ikkje så mange av pilegrimane oppfatta, har vi også eit av kapella i tverrskipet, som er vigsla til Olav og Stefan. Stefan var den første kristne martyren, på same måte som Olav var den første norske, og dette er utan tvil ei heilt bevisst samankopling.

Målet for det heile, med det store dramaet som Olsokfeiringa her har utgjort, med store messer, song, prosesjonar, våkenetter i domkyrkja, kannikane og erkebiskopen i sitt prektigaste skrud, alt dette vil det føre for langt å gå inn på her i detalj. For dei som hadde trassa endelause skog– og fjellvegar, eller storm og sjøsjuke, var det utan tvil belønning for alt strevet og alle utgiftene. Kanskje var det også ein del som hadde tid og krefter til å reise innover til Stiklestad, for å oppleve Olav sin martyrstad, med dødssteinen som var murt inn i alteret i kyrkja, og no nettopp på nytt kanskje er komen tilbake dit, og den vesle låven der liket vart gøymt etter slaget. Denne vart verna om så seint som på midten av 1500–talet, med blodflekkar og alt. Det var også minst to reiste Kors der, som gjerda inn det heilage landskapet.

Som minne om turen og bevis for at dei hadde gjort ferda, kunne dei i seinare del av middelalderen kjøpe suvenirar i form av pilegrimsmerker av bly eller tinn med framstilling av St. Olav. Vi kjenner åtte ulike typer olavsmerker, så dei må ha blitt produsert i store mengder. Dessutan kjenner vi ein spesiell type små krukker som truleg inneheldt vatn frå Olavsbrønnen. Ei slik krukke vart funnen på botnen av Olavsbrønnen på slutten av 1800–talet, og fleire vart også funne som relikviekrukker i fleire altar rundt om i Nidaros bispedøme.

4. Kva skjedde i Nidaros når pilegrimane kom hit?