Korset viser veg: Pilegrimsferder til Trondheim - Nordens Jerusalem

Eg vil starte med ein påstand: Trondheim var på 11–1200–talet Nordens Jerusalem, eit bevisst forsøk på å skape eit tyngdepunkt for kristendomen i det nordlege Europa, på linje med Santiago i vest, Roma i sør og Jerusalem i aust, og vegen nord til St. Olav var ein viktig og integrert del av Olavskulten.

Eg skal vende tilbake til denne påstanden mot slutten, og vurdere om det materialet eg har lagt fram i mellomtida vil støtte eller avkrefte denne tilstanden. Men først må vi sjå på kva ein pilegrim er og kva dei gjorde.

Den sveitsisk–finske pilegrimsforskaren Christian Krötzl seier i ei bok frå 2003: Nidaros var det absolutt viktigaste pilgrimsmålet i Skandinavia gjennom heile mellomalderen, frå 1030–talet til reformasjonen 500 år seinare. Sagaer, mirakelsamlingar, diplom, arkeologiske og topografisk materiale fortel samla om dette, langt meir enn for noko anna skandinavisk valfartsmål. Først i seinmellomalderen kom Vadstena etter som valfartsmål. Dei fleste var ein gong i livet på ei valfart, iallfall i seinmellomalderen, då valfartene vart en folkebevegelse.

I kristen samanheng er ein pilegrim ein som vandrar til heilage stader for å både be om hjelp og takke for hjelp, og å gjere bot for gale ting han eller ho har gjort, som her på Gravsteinen til Rike–Ragna frå Eidfjord, som tok livet av mannen sin og måtte reise til St. Jakobs grav og bygge kyrkje i heimbygda. Det latinske ordet peregrinus betyr ein som er framand eller utanlandsk, ein vandrar, og pilegrimen framstår for oss som ein person med dobbel identitet.Vi fryktar det framande og ukjende som vi ikkje kjenner og kan kontrollere, men vi blir også tiltrekte av den framande som fører med seg nyheter og impulsar frå verda der ute. Denne doble haldninga til pilegrimane møter vi ofte gjennom dei fem hundre åra det var pilegrimsreiser gjennom landet vårt, både til Nidaros og til andre, mindre kjende valfartsstader rundt om i landet. Vi skal etter kvart sjå korleis dette tvisynet på pilegrimen får utslag i det bevarte kjeldematerialet.

Det var verdt å reise langt til ein helgenstad, fordi krafta var sterkare der enn å berre be til helgenen heime, dei var meir fylte av heilagdom. Relikviar var ei konkretisering av det overnaturlege.

Valfarter og pilegrimsvandringar er eit viktig trekk ved mange religionar, og sjølve vandringa eller vegen fram kan vere like viktig som å nå sjølve målet. Mennesket sitt liv på jorda kan gjerne framstillast som ei vandring frå vogge til grav, og målet er døden og vona om det ævelege livet i paradis. Vandringa kan vere eit forsøk på å kome nærare og kanskje møte det guddommelege. Jesu vandring på jorda er ein klar inspirasjon og forbilde for pilegimen, og eit svært viktig verk i kristen litteratur er John Bunyans  "Pilegrims vandring" frå 1678, der pilegrimen blir brukt også i ein protestantisk samanheng som bilete på vandringa langs vegen mot Paradiset.

Nordmenn flest får nok sin religiøse lengsel uttrykt gjennom rituelle vandringar gjennom naturen til alle årstider, til fots og på ski. Dette kan også uttrykkast offentleg gjennom naturlyrikk i dødsannonsene i staden for teologiske uttrykk, som kjennest altfor utrygt eller flaut for folk flest.

Vandringa er både ein ytre prosess: Ei strabasiøs reise som lutrar kroppen og reinsar han for slagg, og ein indre prosess: Vandringa blir ei mental reise inn i seg sjølv.

Der munkane utfører denne reisa mentalt gjennom faste og bøn inne i eit kloster, gjer pilegrimen ei fysisk, men også og mental reise, til eit bestemt mål og heim att.

Alle etablerte religionar har pilegrimar og valfarter til stader som vert rekna som særleg heilage eller viktige:

Det kristne pilegrimsvesenet oppsto tidleg på 300–talet, då kristne tok til å reise til Palestina for å oppleve ved sjølvsyn dei bibelske stadane og vandre i fotspora til Jesus og apostlane, ein aktivitet som er i full aktivitet den dag i dag. Framfor alt var det likevel viktigast å besøke Betlehem og Fødselskyrkja, og Jerusalem og tre stader der som var knytta til Jesu lidingssoge i påska: den siste nattverden, korsfestinga og grava. I tillegg kom stader om Getsemanehagen, Oljeberget, Siloadammen og andre stader som er omtalte i Bibelen.

Helena, mor til Konstantin den store, reiste til Palestina i 326, og der fann ho på ein mirakuløs måte att Kristi kors. Dette vart starten på pilegrimsferdene. Alt omkring år 330 skreiv biskop Eusebius eit verk om dei heilage stadane i Palestina, som gjorde dei kjende i Vest–Europa. Samtidig starta keisar Kostantin eit enormt arbeid med å grave fram att Golgata og Jesu Grav, som var blitt dekte av svære fyllmasser og store byggverk etter øydelegginga av den jødiske byen under keisar Hadrian i 130–åra. Tilsynelatande mirakuløst fann han begge delar. Både Golgataklippen og Jesu Grav vart innbygde i eit prektig anlegg med basilika og rotunde. Siktemålet var å vise og gjere tilgjengeleg desse heilage stadane, og dei vart dermed gjort til det aller viktigaste valfartsmålet for dei kristne. Alt i år 333 kjenner vi til at ein pilegrim frå Bordeaux i Vest–Frankrike besøkte Jerusalem.

På 600–talet vart Jerusalem erobra av muslimane, og det var deretter få pilegrimar som reiste dit. Men med korstoga vart byen i 1099 erobra av dei kristne, som heldt byen i nesten 200 år, fram til 1291. I desse to hundre åra besøkte store mengder pilegrimar byen, også mange frå vårt land, både kongar og vanlege folk.

Mest kjent er vel Sigurd Jorsalfar og jarlen Erling Skakke, men desse sto i spissen for store ekspedisjonar med minst eit par hundre deltakarar. Desse personane tok med seg mange inntrykk og impulsar tilbake til Europa, ikkje minst når det gjalt Jesu Gravkyrkje. Jerusalem, og nærare bestemt eit punkt midt i gravkyrkja mellom Golgata og Grava, vart heilt frå tidleg mellomalder rekna som midtpunktet på den flate jordskiva i kristen geografi, og dette jordas midtpunkt er den dag i dag markert inne i Gravkyrkja. Mellomalderen sitt verdenskart vart teikna med Jerusalem som utgangspunkt, og vi kom i periferien, heilt i kanten på jordskiva. (Se kartet i del 4)

Konstantin den stores gravkyrkje vart delvis oppattbygd i mindre utgave av korsfararane, og den forma ho fekk på 1100–talet vart ofte imitert i mye kyrkjer over heile Europa. Det var utan tvil ei stor stund for pilegrimane då dei etter ei lang og strevsom reise for første gong fekk auge på Jerusalem. Denne staden vart kalla Gledesbakken, på latin Mons Gaudii, og på fransk og engelsk Montjoie eller Mountjoy. Her såg dei endeleg Sion, som byen også vart kalla. Sion var eigentleg kong David si borg og låg på ein klippe i utkanten av Jerusalem. Etter tradisjonen var det i eit hus her at den siste nattverden vart halden og at den oppstandne Jesus viste seg for apostlane.

Ved Gravkyrkja, nokre hundre meter unna, låg det eit stort hospital der pilegrimane kunne få husrom, kvile og mat. Hospitalet var vigsla til Døyparen Johannes, og her oppsto Johanittarordenen, ein militær munkeorden som skulle verge pilegrimane på vegen til og frå dei heilage stadane. Denne ordenen fekk også alt på 1100–talet eit kloster med hospital i Værne i Østfold, særleg innretta for å ta imot kongens hirdmenn.

Etter Jerusalem var det viktigaste valfartsmålet i tidleg mellomalder apostelgravene i Europa og målet for mange pilegrimar: Konstantin den store bygde også store basilikale kyrkjer over gravene til Peter og Paulus i Roma, som vart hovudsetet for den vestlege kristendomen. Rett nord for Roma, der skandinavane fekk det første synet av byen, finn vi også ein gledesbakke, Monte Gaudii, som den islandske abbeden Nikolas Bergsson i si reisehandbok frå 1150–åra kallar Feginsbrekka, som er norrønt for gledesbakken.

Nokre hundre år seinare vart også grava til apostelen Jakob (Santiago) oppdaga i Galicia i nordvest–Spania. Utanfor Santiago har vi også ein gledesbakke, som her heiter Monte del Goso. På det europeiske kontinentet vart desse tre gravene dei viktigaste pilgrimsmåla gjennom heile mellomalderen.

Etter kvart som kristendommen gradvis spreidde seg utover Europa frå 5–600–talet, til vi kan seie at heile det vestlege Europa var kristent omkring år 1100, vart det skapt ei mengde martyrar og helgenar som vart drept fordi dei var kristne. (KØLNKRYPT) Dessutan vart det tilført ei mengde relikviar frå dei gamle kristne kjerneområda rundt Middelhavet. På 1000–1100–talet vart det henta⁄røva ei rekkje viktige relikviar, som St. Nikolas som kom til Bari i Italia, Dei heilage tre kongane kom til Køln, og etter plyndringa av Konstantinopel i 1204 kom ei mengde viktige relikviar til Vest–Europa, særleg dei bysantinske keisarane si samling av Kristus–relikviar som kom til den franske kongen i Paris, og to bitar av denne kom også til Norge, først til Bergen i 1274 og til Oslo i 1304.

Det var utan tvil viktig for etableringa av den nye religionen å vise til at den hadde røter lokalt og regionalt, og ikkje berre var eit importert system utan heimleg grunnlag. Vi ser derfor eit bevisst arbeid i dei fleste land og kyrkjeprovinsar for å trekkje fram eigne kandidatar til helgenstatus og dokumentere mirakel og underverk som har skjedd i samband med dei.

Det var også utan tvil eit sterkt ønskje blant lekfolk om å ha noko konkret å sjå på eller be til, ikkje berre ei teoretisk tru. Vi veit at den gamle religionen i stor grad var ein naturreligion, med mange heilage stader i naturen, og i tillegg ein fedrekult med venerasjon av gravhaugar der fedrene låg gravlagde. Vi kjenner lite til dette, men det er mengder av gamle gudenamn i stadnamna våre, noko som peikar på ein utbreidd folkeleg kult i det daglege.

Vi ser derfor også at det er blitt gjort eit bevisst arbeid for å erstatte den gamle religionen og religiøsiteten med ein ny, ikkje berre i kyrkjene, men også gjennom den folkelege religiøsiteten og ved å prøve å gjere landskapet også kristent. Dette har ikkje berre eit teologisk formål, men gjeld korleis heile verda vart oppfatta – eit kosmologisk syn om vi vil bruke slike uttrykk.

Ingen var i tvil om at verda var ein utrygg og farleg stad, fylt opp av vonde makter som var farlege for folk og fe. Det var framfor alt i den ville naturen og i mørket at slike makter treivst. Det fanst både utburd, nøkk, draug, troll, tusser og vetter som var namn som menneska hadde sett på ein del av dei farlege og vonde maktene som levde i den ville naturen utanfor dei små, trygge øyane av kultur der menneska budde. Dei heilage stadane som Roma, Jerusalem, Santiago, Nidaros og mange andre, var forbundne med eit spinkelt nettverk av vegar gjennom område med farlege folk og natur. Utanfor det kjente og heimlege området – mikrokosmos – var den store vide verda – makrokosmos – ein ukjent og farleg stad, og kart var nesten ukjende.

Kampen mellom dei gode og dei vonde kreftene er grunnlaget i den folkelege religiøsiteten, og vi ser det i beste velgåande i dag representert ved Harry Potter og Tolkiens Ringdrotten. Det gode er i utgangspunktet svakt, men kan vinne fram ved hjelp av viljen og trua og ved å nekte å bøye seg for dei vonde og negative kreftene.

Det var derfor om å gjere å verne seg mot det vonde. I kristendommen er der framfor alt korsteiknet som er symbolet for vern mot det vonde. Frå folketrua er det vel kjent korleis det vart malt kors over dører for å verne folk og fe mot onde makter. Reint personleg var det også viktig for kristne å slå korsteiknet for å verne seg personleg. Men vi finn også ei mengde lokale Olavstradisjonar i form av sagn og legender som enno lever på folkemunne. Olav er den einaste helgenen som har sett spor etter seg i det norske landskapet. Han representerer den einaste positive motkrafta i eit landskap som ellers er dominert av det farlege og truande. Dessverre er det dei siste par generasjonane gjort lite systematisk arbeid med denne rike folkloristiske tradisjonen, som bør bli eit forskingsfelt framover.

1. Kva er en pilegrim og kva gjorde dei?